صميميت توام با رنجی كه در زندگي در بناهاي خشتي نهفته است، نمايانگر، برخورد و
مقابله مردم در برابر عوامل جدي و موانع طبيعي و حتي فراز و فرود تاريخي و شرح
گذشته هاي دور و نزديكي قومي در تركيب بندي آباد يها و كيفيت بناهاي آن قوم است .
اين كه مردم در گذشته چگونه به طبيعت اطراف خويش با خاك، سنگ، چوب و مصالح
ديگر انس و الفت گرفته و آنها را تا چه حد تحت اختيار خويش درآورد هاند در خور تامل
و تفكر است. عوامل بسيار دست در دست هم داده تا ذوق و توان استفاده بهتر از مصالح
طبيعي را به قومي بدهد كه با دقت و شكيبايي تمام، به اين ابزارها شكل بدهد که با دقت
و شکیبایی تمام به این ابزارها شکل بدهد و آنها را به دلخواه خويش درآورد و به
بهترين حالت از آنها استفاده كند. امكانات محدود و نيازهاي متنوع، فكرها را به كار
انداخته تا از ساده ترين مواد طبيعت يعني خاك زیباترین ترکیب ها را به وجود
آوردند و چه دلنشین است که فقط خاک در قالب چين ههاي روي هم نهاده و خشت هاي
مكعبي اين گونه سطوح و حجم هاي چشم نواز را به وجود آورد. خشت تجربه نس لهاي
گذشته مرحوم پيرنيا در بررسي ويژگ يهاي معماري ايران به استفاده از مصالح بوم
آورد اشاره مي كند يا به عبارت ساده تر استفاده از مواد و مصالح بومي هر محل را يكي
از خصوصيات و توفي قهاي معماري ايراني اعلام مي كند. معماري خشتي ايران كه حداقل
از تاريخي نزديك به ٩ هزار سال برخوردار است يكي از جذاب ترين پديد ههاي معماري
ايران محسوب مي شود. خشت تجربه ارزشمند نسل هاي گذشته است. امروز اگر چه
استفاده از مصالح جديد باعث عق بنشيني خشت در معماري ايران شده اما با اين وجود
هنوز بخشي از جوامع روستايي ايران همچنان از خشت استفاده مي كنند و اين به دليل
ويژگي هاي خاص اين مصالح است. ارزاني، دسترسي ساده به مواد و مصالح در هر
نقطه از كشور سبب شده كه در جوامع متوسط ايران همواره از خشت استفاده كنند كه
خود بيانگر خصوصيات طبقات اجتماعي ايران است. زيرا طبقات مرفه تر و دولتيان سنگ
و آجر را ترجيح م يدادند. افزون بر اين استفاده از خشت با اعتقادات تود ههاي مردم نيز
در ارتباط است. خشت به دليل داشتن تاريخ مصرف بين ٥٠ تا ٧٠ سال با عمر متوسط
جامعه ايراني برابري مي كند و از اين نظر خشت به ناپايداري و بي اعتنايي جهان مادي
تاكيد دارد. خشت نه تنها در ايران به عنوان يك مصالح ساختماني همواره مورد توجه
بوده و با اقليم و تغييرات درجه حرارت سازگار است، بلكه به دليل فيزيك خاص آن و
موادي كه با گل تركيب م يشوند تا به صورت خشت درآيند در ايجاد تعادل حرارتي در
محيط هاي مسكوني از اهميت ويژ هاي برخوردارند. خشت علاوه بر اين كه از جهات
گوناگون اهميت دارد در شناخت سير تحول و تكامل معماري ايراني نيز از جايگاه قابل
توجهي برخوردار است و در واقع شاخص ارزشمندي در جهت شناخت و اصل ادوار
تكامل زندگي در ايران است و با مشخص شدن شكل خش تهاي موجود در لايه هاي
باستاني و باستان شناسي، سير تكامل معماري نيز روشن مي شود. بررسي هاي
كارشناسي نشان مي دهد انواع گوناگون خاك براي ساختن خشت و آجر مناسب بوده و
از قديم در بي نالنهرين و ايران به كار مي رفته است. برخي از مواد خاكي از پوسيدن
سنگ هاي دروني يا سنگ رس به دست آمده و گل حاصل از آن داراي انعطاف پذيري
بيشتري در معماري است. انعطاف پذيري خشت منجر به شك لگيري انواع گوناگون
معماري خشتي در شهرهاي ايران شده است. و از سوي ديگر جدا از ويژگ يها و مزاياي
مصالح خشتي يكي از عوامل اصلي كه در كاربرد خشت و آجر به عنوان مصالح اصلي
بنايي در برخي از مناطق ايران و بي نالنهرين تاثير داشته كمبود سنگ مناسب در اين
مناطق بوده كه شرايط را براي ساخت خشت و آجر و كاربرد آنها در ساختمان سازي
مهيا مي كرده است. بر همين اساس از دورا نهاي پيشين مصالح خاكي در اين مرزها به
كار گرفته شده و هيچ گاه نيز از روايي آنها كاسته نشده است. منابع: ١. مجموعه مقالات
اولين كنگره تاريخ معماري و شهرسازي ايران ارگ بم. ٢. پروژه مرمت تخت جمشيد
خانم پيليا انتشارات انجمن آثار ملي ايران. |